Ndoxu Geen: Aborižeŋ – ndoxu rañ, ñaaku ak jógeel
Geen gu Aborižeŋ lu ci ëpp day doon ndox mu bare doole mu jokko ak rañ, ñaaku, xel yi gën a yàgg ak wut am-dëgg. Mën na wonn yitté ci dellu ci yëgg-yëgg yi gën a ñaw, xam-sa-bopp bu gën a xóot ak sa barab ci àddina, ak jàng ak yëgg-yëggu doon „nit ku wóor” mbaa ku génn. Lii day woote ci ngir ñu déglu suñu kàddu gu biir ak génne ci yëgg-yëgg yi ñu fàtte yàgg ci suñu dund.
Bëpp yu Baax ci Geen gu Aborižeŋ
- Xel-mu-jàgg ak jógeel: Aborižeŋ ci geem-geem mën na doon ndoxu toll ci xam-xam bu yàgg, jógeel bu xóot ak yóbbu gu biir. Lii day woote ci ngir ñu déglu suñu kàddu gu biir ak wóoral suñu xel yi gën a yàgg yi mën di wonn yoon wu baax.
- Dellu ci ñaaku ak am-dëgg: Gis Aborižeŋ mën na wonn yitté ci njaxlaan, wëlbëti ci jafe-jafe yi àddina bu bees ak yitté ci jokko bu gën a jéggé ak ñaaku. Day wonn itam wut sa bopp, sa njaxlaan ak dund ak sa bopp.
- Génne rañ ak sa bopp: Geen mën na wonn liggéey bu wut sa rañ, sa njóor mbaa xam-sa-bopp bu gën a xóot. Lii day sàkkal ngir ñu xalaat ci li ñu ràbbal ak yëgg-yëgg yi bare doole ci ñun.
Bëpp yu Ñaaw ci Geen gu Aborižeŋ
- Yëgg-yëggu génn ak wóor: Su fekk Aborižeŋ ci sa geen mel na ne dafa doon kenn, ku ñu bañmbaa ku ñu génnal, mën na wonn sa yëgg-yëggu doon „nit ku wóor”, ku ñu bañ mbaa ku ñu bañ a xam ci sa kër. Mën na wonn jafe-jafe ci jàng mbaa nangu sa bopp bu wóor.
- Jafe-jafe ci aada mbaa xamadi: Geen gu Aborižeŋ mën na wonn itam jafe-jafe yu biir yu jóge ci dajalo bu yëgg-yëgg yu wóor – misaal bi, diggante àddina bu yàgg ak bu bees, jógeel ak xel. Mën na wonn jafe-jafe ci waxtaan, xamadi mbaa dajalo bu yëgg-yëgg yu wóor.
- Xel yi ñu fàtte ak bañ a xam yitté: Aborižeŋ mën na doon yëgg-yëgg yi ci sa dund yi jéggé ñaaku, waaye nga yàgg a ràbbal mbaa bañ a xam. Geen mën na doon ràbb bu lay wonn ngir nga dellu ci sa yitté yu bare doole, sa xel yi ak faj sa toll ci dund.
Li Geen Gi Daje Bare Na Doole
- Geen gi nga waxtaan ak Aborižeŋ: Mën na wonn wut njàngale, xel mu biir mbaa yitté ci xam yëgg-yëgg yu wóor. Mën na doon itam ràbb bu lay wonn ngir nga déglu sa xel mbaa njàngale yu mag yi ci sa kër.
- Geen gi nga gis Aborižeŋ yu dëgg-dëgg: Dëgg-dëgg lu mu doon lu ñu génne ak jokko. Geen gi mën na wonn yitté ci féetale dund, wut njaboot, ak yóbbu gu ruu ci sa dund. Mën na wonn mbëggeel ci jokko ak toll ci kër.
- Geen gi nga doon Aborižeŋ sa bopp: Su fekk ci geen gi nga nangu sa bopp Aborižeŋ, lii day wonn yitté bu xóot ci dellu ci sa ñaaku gu gën a yàgg, am-dëgg, njaxlaan ak jokko ak suuf. Mën na doon ràbb bu lay wonn ngir nga xalaat ci sa yëgg-yëgg yu bare doole ci dund ak wut jàmm ju biir.
Ràbbal ak Xalaat
Geen gu Aborižeŋ ndox mu bare doole te bare doole laa, mu lay ràbb ci ngir nga xalaat ci sa biir. Su mu doon ndoxu yitté ci am-dëgg, yitté ci wut sa rañ, mbaa daj ak yëgg-yëggu wóor, lu mu doon dafa doon woote ci ngir nga xam sa bopp bu gën a xóot ak àddina. Xalaat ci bëpp yi ci sa dund yi yitté ci toll bu gën a bare ak ñaaku, jógeel mbaa sa bopp bu dëgg, ak noo mën a indil am-dëgg bu gën a bare ak njaxlaan ci sa dund bu liggéey.